In een gesprek met vertegenwoordigers van Kerk in Nood gaf de benedictijner abt Nikodemus Schnabel een aangrijpende en persoonlijke getuigenis van de kwetsbare en snel krimpende christelijke aanwezigheid in het Heilig Land.
Het beeld van Jeruzalem als levendig hart van het christendom staat in schril contrast met de realiteit die de gelovigen vandaag de dag ervaren. In een gesprek met de nationale directeurs en vertegenwoordigers van Kerk in Nood (ACN – Aid to the Church in Need) schetste de benedictijner abt Nikodemus Schnabel een aangrijpend portret van de situatie van christenen in de regio als een ‘kleine’ minderheid, gekenmerkt door oorlog, economische tegenspoed, onzekerheid en een gestage uittocht.
“Als je denkt dat dit een eldorado van het christendom is, is de realiteit anders”, zei hij. “Alle christenen samen vormen minder dan 2%. Voor ons zou dromen van het bereiken van 5% of 6% al veel zijn. Als je denkt aan de meest geseculariseerde regio’s in Europa – zoals de Tsjechische Republiek of het voormalige Oost-Duitsland – zelfs daar zijn de christenen vele malen talrijker dan hier”, zei hij.
De abt, die verantwoordelijk is voor de kloosters die verband houden met belangrijke paasmomenten – het Cenakel, traditioneel geassocieerd met het Laatste Avondmaal en Pinksteren, en Tabgha, aan de Zee van Galilea, waar de verrezen Christus zou zijn verschenen – begon vanuit het mysterie van Pasen zelf een venster te openen naar ‘zijn wereld’: die van een plaatselijke Kerk die wordt gekenmerkt door buitengewone rijkdom maar ook door extreme kwetsbaarheid.
Abt Nikodemus herinnerde eraan dat de christelijke realiteit van Jeruzalem diepgaand pluralistisch is. Er zijn dertien historische Kerken, waarvan zes katholiek en zeven niet-katholiek. ‘Het is heel, heel kleurrijk’, zei hij, ‘met veel verschillende kerken en tradities.’ Toch kan deze rijkdom misleidend zijn: achter de historische en liturgische diversiteit schuilt een zeer kleine gemeenschap.
De bisschoppenconferentie van deze kleine regio – die Cyprus, Israël, Palestina en Jordanië omvat – telt 24 leden, wat een unieke kerkelijke complexiteit weerspiegelt. En toch blijft de werkelijke christelijke aanwezigheid afnemen. “De paradox is duidelijk”, legde hij uit. “De plaats waar de belangrijkste gebeurtenissen van ons geloof plaatsvonden, riskeert de inheemse christenen te verliezen.”
“Mijn vrees is dat het Heilig Land een soort christelijk ‘Disneyland’ zou kunnen worden”, waarschuwde hij. “De heilige plaatsen zullen blijven bestaan, met monniken en priesters. Maar er zullen misschien geen christelijke gezinnen zijn, geen jonge christenen, geen gewoon christelijk leven.”
P. Nikodemus Schnabel, abt van de benedictijnen in Jeruzalem © ACN
Zomerkamp voor jongeren georganiseerd door het Vicariaat voor Hebreeuwssprekende katholieken, in het klooster van Deir Rafat, Onze-Lieve-Vrouw Koningin van Palestina © ACN
Zich concentrerend op de Latijnse Kerk, een nog kleinere realiteit binnen dit mozaïek, beschreef de abt drie hoofdgroepen.
De eerste bestaat uit Arabisch sprekende Palestijnse katholieken, die al eeuwenlang in de regio aanwezig zijn. Tot deze groep behoren degenen die in Israël wonen met volledig staatsburgerschap, inwoners van Jeruzalem zonder politieke rechten, christenen op de Westelijke Jordaanoever die te maken krijgen met bewegingsbeperkingen, en de kleine gemeenschap in Gaza, die hij als bijzonder kwetsbaar omschreef, die onder een ‘dubbele bezetting’ leven: de externe druk van oorlog en blokkade, en de interne onderdrukking van het Hamas-regime.
De tweede groep is die van Hebreeuwssprekende katholieken, een kleine maar groeiende gemeenschap, vaak gevormd door gemengde gezinnen en geïntegreerd in de Israëlische samenleving. “Het is een nieuw fenomeen”, zei hij, en hij riep de vraag op wat het betekent om zowel Israëlisch als katholiek te zijn.
De derde groep, veruit de grootste, bestaat uit migranten en asielzoekers, volgens zijn schattingen ruim 100.000 katholieken. Velen komen uit de Filipijnen, India of Sri Lanka, maar ook uit Afrika, Oost-Europa en Latijns-Amerika, en werken voornamelijk in de zorg, de bouw en de landbouw. “Zij zijn in veel opzichten het meest kwetsbaar”, zei hij, terwijl hij situaties beschreef die hij “een vorm van moderne slavernij” noemde.
Abt Nikodemus hekelde de onmenselijke omstandigheden waarmee veel christelijke migrantenarbeiders in Israël worden geconfronteerd, van wie hun paspoort in beslag is genomen en die een zeer beperkte vrijheid hebben om van werkgever te veranderen, te lijden onder scheiding van gezinnen en te leven onder een juridisch kader dat in de praktijk het moederschap van sommige buitenlandse werknemers bestraft.
“In de ogen van het systeem kan het zeggen van ‘ja’ tegen het leven de meest ‘criminele’ daad zijn”, zei hij, verwijzend naar vrouwen die ervoor kiezen om geen abortus te plegen en als gevolg daarvan het risico lopen samen met hun kinderen in onregelmatige situaties terecht te komen.
Voor de abt is dit een van de verborgen wonden van de Kerk in het Heilig Land: een Kerk die voor een groot deel wordt ondersteund door onzichtbare mannen en vrouwen die zorgen, werken en bidden, maar toch vaak basisveiligheid ontberen.
Als waardigheid de centrale kwestie is voor migranten, is de voornaamste zorg voor lokale christenen het economisch overleven. “Ongeveer 60% van de Arabisch sprekende christenen is afhankelijk van het toerisme”, legde hij uit. “En het laatste goede jaar was 2019.” Sindsdien hebben opeenvolgende crises de sector verwoest. De pandemie, gevolgd door conflicten en instabiliteit, heeft het aantal pelgrimsreizen drastisch verminderd, waardoor veel gezinnen zonder inkomen zitten.
“Dit is de grootste uitdaging”, zei hij tegen de directeurs en vertegenwoordigers van Kerk in Nood. “Mensen vertrekken omdat ze geen toekomst zien.” Op de vraag wat er gedaan kan worden om christelijke gezinnen te helpen in het Heilig Land te blijven, wees Schnabel op twee prioriteiten: huisvesting en het scheppen van banen.
Zonder een concrete toekomst, waarschuwde hij, zullen gemeenschappen blijven verdwijnen. Hij constateerde ook een pijnlijke perceptie onder veel christenen: dat zij niet als essentieel worden beschouwd in de Israëlische of Palestijnse nationale verhalen. “Ze hebben vaak het gevoel dat het niet uitmaakt of ze er zijn of niet”, opperde hij. Zijn laatste oproep was zowel spiritueel als existentieel: “Bid dat er hier een toekomst is voor christenen.”
Volledig lege winkelstraat in de oude stad, Jeruzalem © Latin Patriarchate of Jerusalem
Hand van een kind dat een aangestoken kaars vasthoudt, Basiliek van het Heilig Graf in Jeruzalem © Ilona Budzbon/ACN
In een context van toenemende polarisatie benadrukte de abt het standpunt van de plaatselijke Kerk: “Wij zijn noch pro-Israël, noch pro-Palestina, maar pro-menselijk.” Dit standpunt, zo legde hij uit, weerspiegelt de concrete realiteit van een Kerk die “aan alle kanten” aanwezig is: met gelovigen in Israël, op de Westelijke Jordaanoever en in Gaza, maar ook onder migrantengemeenschappen.
Terugdenkend aan de gebeurtenissen van 7 oktober 2023 sprak abt Nikodemus over katholieke migrantenverzorgers die werden vermoord nadat ze hadden geweigerd de hen toevertrouwde ouderen in de steek te laten, wat een diep christelijke houding weerspiegelt. ‘Ze weigerden te vluchten’, zei hij. “Ze bleven bij degenen die aan hen waren toevertrouwd.”
Hij herinnerde zich ook de begrafenismis die daarop volgde, waarbij het gebed van de gelovigen eerst een petitie omvatte voor degenen die in Gaza leden, en vervolgens voor de bekering van degenen die verantwoordelijk waren voor het geweld. “Voor mij was dat buitengewoon”, zei hij. “Bidden voor je vijanden – dit is wat het betekent om hier christen te zijn. Zij begrepen meer van het Evangelie dan velen van ons”, voegde hij eraan toe.
De abt hekelde ook de groeiende vijandigheid jegens christenen van extremistische joodse groeperingen, waaronder gevallen van spugen op straat, vandalisme, brandstichtingen, ontwijding en haatgraffiti. Dit fenomeen is volgens hem niet langer marginaal te noemen.
Schnabel wees rechtstreeks op ultranationalistische religieuze sectoren en bekritiseerde krachtig de aanwezigheid in de Israëlische regering van figuren die, zo zei hij, dergelijke houdingen hebben gelegitimeerd of mogelijk gemaakt. Tegelijkertijd benadrukte hij dat dit niet de algemene houding weerspiegelt onder alle Israëlische Joden en herinnerde hij eraan dat er ook Joodse groepen zijn die christelijke gemeenschappen actief verdedigen en deze misstanden aan de kaak stellen.
Zijn analyse was even kritisch over wat bekend staat als het ‘christelijk zionisme’, dat hij omschreef als onverenigbaar met het Evangelie wanneer het wordt gebruikt om geweld te rechtvaardigen, het lijden van de Palestijnen te negeren of te zwijgen over aanvallen op christelijke gemeenschappen.
De koepel van de Basiliek van het Heilig Graf in Jeruzalem © Ilona Budzbon/ACN
Leeg voorplein van het Heilig Graf in Jeruzalem, maart 2020, coronavirus-pandemie © ACN
Het getuigenis van de abt laat een krachtig beeld achter: een Kerk die bijna onzichtbaar is in aantal, maar toch enorm krachtig in haar spirituele en sociale betekenis. Een Kerk die scholen, ziekenhuizen en gemeenschappen ondersteunt die haar demografisch gewicht ver te boven gaan, en die over talen, rituelen en grenzen heen leeft.
Voor Kerk in Nood is zijn getuigenis een oproep om niet gewend te raken aan de stille verdwijning van christenen uit het Heilig Land. Want zonder levende christelijke gemeenschappen in Jeruzalem, Bethlehem of Nazareth lopen de heilige plaatsen het risico lege symbolen te worden – erfgoed zonder getuigen. En omdat, zoals de abt zelf zei: “Er is geen Aankondiging van de Heer zonder Nazareth, geen Kerstmis zonder Bethlehem, geen Pasen zonder Jeruzalem.”
Kerk in Nood veroordeelt de heiligschennis van een kruis in Zuid-Libanon door een Israëlische soldaat en spreekt haar diepe verdriet uit over de ontheiliging van een christelijk symbool. Kerk in Nood betuigt tevens haar volledige solidariteit met de lokale christelijke gemeenschap in Libanon, die al jaren te lijden heeft onder onveiligheid en instabiliteit.
Onze projectpartner Marielle Boutros uit Beiroet getuigt hoe mensen in Libanon zich “ontmenselijkt” voelen na de bombardementen. Ze beschrijft de angst, schuldgevoelens en dagelijkse strijd om te overleven terwijl zelfs ‘veilige’ plekken getroffen worden. Ze benadrukt ook hoe cruciaal het is dat scholen heropenen en leraren betaald worden, omdat onderwijs en de overdracht van christelijke waarden een levenslijn vormen voor de Libanese gemeenschap. Ze vraagt om gebed.
Geconfronteerd met de dreigende terugtrekking van het Libanese leger uit het zuiden van het land, hebben christenen die gehecht zijn aan hun land hun zorgen geuit over de toekomst. Pastoor Maroun Youssef Ghafari, parochiepriester van Aalma el Chaab, sprak met Kerk in Nood en bevestigde deze ernstige zorgen.
